Шизофрения — причины, симптомы, диагностика и лечение

Shizofreniya — rivojlanishi sabablari, tasnifi, alomatlari, davolash, tashxislash

Shizofreniya — bu progressiv ruhiy kasallik bo’lib, ruhiy vazifalar birligining yo’qotilishi, emotsional sferaning tubanlashuvi , fikrlashning buzilishi va aqliy faoliyatning ilg’or zaiflashishi bilan ifodalanadi. Shizofreniyaning qo’shimcha alomatlari: hayolga o’z-o’zidan keladigan fikrlar, jazavali va ipoxondriakal alomatlar, senestopatiya, aqldan ozish, psevdogallyutsinator, gallyutsinator buzulishlar, maniakal, depressiv, oneyroid-katatonik, katatonik alomatlar. Shizofreniyada aql-zakovat jabrlanmaydi — kasallikning boshlanishidan oldingi xotira va olingan bilimlar saqlanib qoladi.

Shizofreniya — kasallikning asosiy sabablari

Shizofreniya rivojlanishining aniq sabablari noma’lum. Hozirgi kunda ushbu patologiya rivojlanishining bir necha nazariyalari mavjud bo’lib, ulardan eng mashhurlari quyidagilardir:

  • Neyrotransmitterlar nazariyasi. Ushbu nazariyaning yana bir nomi — dofaminli. Ushbu gipotezaga ko’ra, shizofreniya asab tizimining faolligini rag’batlantiradigan dofamin ko’p ishlab chiqarilishi natijasida rivojlanadi. Neyronlar shizofreniyaning o’ziga xos alomatlari paydo bo’lishiga olib keladigan ko’plab nerv impulslarini ishlab chiqarishni boshlaydilar. Aynan ushbu nazariyaga asoslanib, dofamin ta’siri uchun mas’ul retseptorlarni bloklash shizofreniyani davolashning bir qismi sifatida qaraladi. Shuningdek alohida noradrenergik nazariyani ajratishadi, unga ko’ra kasallik rivojlanishida dofamin, adrenalin va noradrenalin ishtirok etadi.
  • Serotonin retseptorlari nazariyasi. Serotonin retseptorlari juda faol bo’lsa, shizofreniya belgilari qayd etilishi mumkin. Serotonin retseptorlari faoliyatiga ta’sir ko’rsatadigan dorilar ham shizofreniyani davolashda ta’sir ko’rsatadi.
  • Shizofreniya rivojlanishining dizontogenetik nazariyasi. Ushbu gipotezada kasallik miyada mavjud strukturaviy buzilishlar fonida rivojlanadi. Ba’zi omillar vaziyatni og’irlashitirishi (yoki rivojlanishiga turtki bo’lishi) mumkin, shu jumladan virusli va bakterial infektsiyalar va genetik kasalliklar.
  • Shizofreniya rivojlanishining psixoanalitik nazariyasi. Shizofreniya rivojlanishining psixoanalitik nazariyasiga ko’ra, kasallik, shaxsning «bo’linishidan» kelib chiqadi. Bemorga uning atrofidagi barcha narsa uning sog’lig’iga jiddiy tahdid solayotganiga o’xshaydi. Bunday holatda, bemorning «men» i boshqa tashqi vaziyatlar ustidan hukmronlik qila boshlaydi.
  • Shizofreniya rivojlanishidagi irsiy moyillikning roli. Hozirgacha ham olimlar shizofreniya geni deb atalmish genni aniqlay olmadilar. Shu bilan birga, statistik tadqiqotlarga shizofreniya rivojlanishida irsiy omillar ham ishtirok etishi mumkinligini ko’rsatadi. Misol uchun, so’nggi tadqiqotlar bir tuxum hujayradan rivojlangan egizaklarda kasallik 80% hollarda, turli tuxum hujayralardan rivojlangan egizakarda esa — 20% hollarda bir xil kechishini ko’rsatdi. Ota-onalaridan birida shizofreniya mavjudligi bolada patologiya rivojlanish ehtimolini 5-12% ga oshiradi.
  • Toksik moddalarning roli. Hozirgi kunda ba’zi olimlar autointoksikatsiya nazariyasini ko’rib chiqishmoqda. Ushbu gipotezaga ko’ra, shizofreniya ba’zi zaharli moddalar ta’siri tufayli rivojlanishi mumkin. Xususan, shizofreniya rivojlanishida ammiak, feni birikmalari, fenokrezol va boshqa zaharli moddalar salbiy rol o’ynashi mumkin. Jiddiy omilga miyaga kislorod yetishmasligi ham kiradi, buning natijasida nerv hujayralarida progressiv patologik jarayonlar rivojlanadi.
  • Shizofreniya rivojlanishining kognitiv nazariyasi. Bu nazariya shizofreniya bemor o’zi bilan o’zi bo’lib qolganda, mavjud bo’lmagan muammolar tufayli zix bo’lishi yoki shunchaki tashqi dunyo bilan aloqa qilmasligi kabi o’zini tutishi natijasida rivojlanadi deydi.

Kasallikning turlari: shizofreniya tasnifi

Tarixiy jihatdan shizofreniya katatonik, oddiy, gebrefrenik va paranoid turlarga bo’lingan.

Hozirgi kunda kasallikning 5 turi mavjud:

  • Paranoid turi: turli xil jinni g’oyalar, gallyutsinatsiyalar kuzatiladi, ammo fikrlash, affektiv buzilishlar, xulq-atvor buzilishlari yuz bermaydi;
  • Tarqoq tip (gebrefrenik shizofreniya): fikrlashning buzilishi va affektiv buzilishlar kombinatsiyasi;
  • Katatonik tip: psixomotor buzilishlar kuzatiladi, katatonik stupor mavjud bo’lishi mumkin;
  • Nodifferentsiv tip: psixotik alomatlar mavjudligi, ammo gebrefrenik, paranoid yoki katatonik tip mezonlari kuzatilmaydi;
  • Qoldiq tip: kasallik alomatlari mavjud, biroq zaif ifodalangan.
Читайте также:  Гетерохромия (разный цвет глаз) виды и причины возникновения у людей

XKK (Xalqaro kasalliklar klassifikatsiyasi) da yana ikkita subtip ajratilgan:

  • Postshizofrenik depressiya: shizofreniya alomatlari reduktsiyasidan keyingi depressiv epizod yoki shizofreniyaning ba’zi belgilari borligi.
  • Oddiy shizofreniya: salbiy alomatlarning bosqichma-bosqich rivojlanib, kasallikning og’ir shaklga o’tishi.

Shizofreniya alomatlari

Shizofreniya turli xil belgilar bilan ajralib turadi, ularning asosiylari quyidagilardan iborat:

  • Produktiv alomatlar (aqldan ozish, gallyutsinatsiyalar);
  • Salbiy alomatlar (apatiya, irodaning yetishmasligi, abuliya);
  • Kognitiv buzilishlar (fikrlash, e’tibor, sezish buzilishlari).

Bezovtalik, ruhiy tushkunlik, tashqi dunyodan ajralib qolish shizofreniya haqida oldindan so’ylashi mumkin.

Shizofreniya kasalligi bilan og’rigan bemorlarda fikrlashning tarqoqligi, eshitish gallyutsinatsiyalari, nutqning buzilishi rivojlanadi. Kasallik odatda ijtimoiy izolyatsiya bilan birga keladi. Ijtimoiy o’rganish buziladi, gallyutsinatsiyalar va aqldan ozish bilan bog’liq paranoid simptomatika rivojlanadi. Ba’zi hollarda odam g’aroyib holatda (katatoniya) qotib qolishi mumkin, jim bo’lib qoladi, maqsadsiz g’ayratlanib ketishi mumkin. Shizofreniyaning eng xarakterli alomatlari — bu tez-tez va uzoq muddatli bo’lishi mumkin bo’lgan gallyutsinatsiyadir.

Bemor yaqinlari shizofreniyani ko’rsatadigan birinchi alomatlarni aniqlashi muhim ahamiyatga ega. Bunday alomatlar, odatda, quyidagilardir:

  • Kishining vazifasini bajara olmasligi. Chunki bemor oddiygina bu vazifalarda hech qanday ma’noni ko’rmaydi. Bu hatto asosiy gigiena choralariga ham tegishli. Misol uchun, bemor oyoqlarini yuvishni bee’mano deb hisoblaydi, chunki ular baribir rasvo bo’ladi.
    Nutqning buzilishi. Shizofreniyada bu alomat bemorga berilgan savollarga oddiy (bitta so’zli) javoblarni berishi bilan izohlanadi. Agar bemor batafsil javob berishga majbur bo’lsa, u juda sekin gapiradi.
  • Hissiy (emotsional)tubanlik . Bemorning yuzi bildirishsiz, befarq. Atrofdagi odamlar bemor qanday kayfiyatda ekanligini va uning niyatlari qanday ekanligini tushunishi juda qiyin.
  • E’tiborsizlik, hayolchanlik va diqqatning yo’qligi.
  • Qiziqishning yo’qolishi — hattoki bundan oldin bemorni quvontiradigan jismlar va mashg’ulotlarga ham.

Shuni yodda tutingki, shizofreniya yetarlicha asta-sekin rivojlanib boradi va mavjud alomatlar vaqt o’tishi bilan ortadi. Kasallikning belgilarini vaqtida aniqlab olish va iloji boricha tezroq shifokor bilan uchrahish muhimdir.

Bemorning harakati

O’zingizni yoki yaqinlaringizda shizofreniya belgilarini aniqlasangiz, darhol psixiatr bilan bog’laning.

Shizofreniya tashxisi

Tashxislash bemorning shikoyatlariga, xatti-harakatiga (qarindoshlari, do’stlari yoki hamkasblari tomonidan qo’shimcha ma’lumotlar bilan) asoslangan holda psixiatr tomonidan amalga oshiriladi. Hozirgi kunda shizofreniyani aniqlash uchun laboratoriya tahlillari mavjud emas. Internet-foydalanuvchilarga o’z-o’zini tashxis qilish uchun taklif qilingan shizofreniya uchun mashhur testlar (turli xil variantlarda) jiddiy dalil sifatida qaralmaydi.

Shizofreniyani davolash

Davolash odatda psixofarmakoterapiya yo’li bilan amalga oshiriladi. Boshqa usullar orasida insulinkomatoz terapiya, elektrokonvulsiv terapiya va boshqalar mavjud. Psixotrop va nootropik preparatlarni tanlash (pantogam va boshqalar) kasallik kechish turi va alomatlardagi xususiyatlari bilan aniqlanadi.

Uzluksiz kechayotgan salbiy shizofreniyada kuchli antipsixotik ta’sirga ega (xlorpromazin, levomepromazin, promazin, galoperidol, trifluoperazin, klozapin) neyroleptiklar qo’llaniladi. Odatda neyroleptiklar bilan davolashda og’ir neyroleptik asoratlarning rivojlanishiga yo’l qo’ymaslik uchun xolinolitiklar (trigeksifenidil, biperiden) belgilanadi.

Shizofreniyaning oddiy shaklini davolashda stimulyatorli ta’sirli neyroleptiklar (trifluoperazin, perfenazin) qo’llaniladi. Atipik neyroleptiklar (risperidon, ketiapin, olanzapin) ham ishlatiladi.

Paranoid shizofreniyaning uzluksiz kechishida aqldan ozishga qarshi ta’sirga ega tipik neyroleptiklar (perfenazin, trifluoperazin, galoperidol) qo’llaniladi. Atipik neyrotiklardan esa — klozapin. Gallyutsinator aqldan ozish ustunlik qilganda perfenazin, yoki trifluoperazindan foydalaniladi. Davolashning keyingi bosqichlarida flufenazin ishlatiladi.

Читайте также:  Корковая дизартрия причины, симптоматика и лечение

Uzluksiz kam progredient kechimga ega bo’lgan shizofreniyani davolashda neyroeptiklar va trankvilizatorlar (fenazepam, tofizopam, lorazepam, bromazepam) birgalikda qo’llaniladi.

Febril shizofreniyani davolashda infuzion terapiya qo’llaniladi: 10% glyukoza-insulin-kaliy aralashmasi, kaliy, magniy va kaltsiy preparatlari, tuzli eritmalar. Gipertermiyani bartaraf etish uchun sun’iy sovutish (arterial tomirlar ustiga muzli xaltalar joylashtirish, ho’l yopinchiq, sochiq bilan o’rash) amalga oshiriladi. Miya shishini oldini olish uchun osmotik diuretiklar (mannitol) tomir ichiga kiritiladi. Shu bilan birga, diazepam yoki geksenalli narkoz ishlatiladi.

Shizofreniya asoratlari

Shizofreniyada quyidagi asoratlar yuzaga keladi: ijtimoiy o’rinni topa olmaslik, bosh miya vazifasining buzilishlari, neyroleptiklar qo’llanilganligi tufayli neyroleptik ekstrapiramidal buzilishlar.

Shizofreniyaning oldini olish

Bugungi kunda shizofreniyani oldini olishga qaratilgan profilaktik chora-tadbirlar ishlab chiqilmagan.

Samarqand Asab kasalliklar dispanseri qotil-enaga kasalligini tasdiqladi

Viloyat Asab-ruhiy kasallikliklar dispanseri Moskvada vahshiy qotillik amalga oshirgan enaga haqiqatdan ham kasalxonada “oʻtkir shizofreniya” kasalidan davolanganini tasdiqladi.

TOSHKENT, 2 mar — Sputnik. Samarqand viloyat Asab-ruhiy kasallikliklar dispanseri, Moskvada vahshiy qotillik amalga oshirgan enaga Gulchehra Boboqulova haqiqatdan ham kasalxonada “oʻtkir shizofreniya” kasalidan davolangan va psixiatr roʻyxatda turganini tasdiqladi.

“Gulchehra Boboqulova, haqiqatdan ham 2003 yildan boshlab bizning kasalxonada “Oʻtkir shizofreniya” diagnozi bilan roʻyxatda turgan”, — deyishdi kasalxonada Chorshanba kuni.

Kasalxona xabariga koʻra, Boboqulovada kasallik natijasida, “psixika buzilishi va oʻz hatti-harakati ustidan nazoratni yoʻqotish “ tez-tez boʻlib turardi.

Boboqulovaning dugonasi Aziza Gadoyeva aytishiga qaraganda, u Oʻzbekistonga oxirgi marta kelgan vaqtida oʻzini juda jahldor tutgan. Gadoyevaning fikricha bunga uning xushtori sabab boʻlgan.

Rossiya Tergov Qoʻmitasi xabariga roʻra, dushanba kuni Moskvada enaga boʻlib ishlayotgan ayol Gulchehra Boboqulova oʻz qarovi ostida boʻlgan bolani oʻldirib, uyga oʻt qoʻygan va koʻchaga chiqib ketgan.

Ushbu jinoyat sabablari oʻrganilmoqda, Rossiya Tergov qoʻmitasi xabariga koʻra, Boboqulovani kimdir gij-gijlagan boʻlishi mumkin. Maʼlum boʻlishicha sobiq xushtori Boboqulovani “ekstremistik islomiy gʻoyalar”ga daʼvat qilgan. Ayolning ushbu “mutlaq tushunarsiz” hatti-harakati tufayli, Tergov qoʻmitasi unga darhol asab-ruhiy ekspertiza oʻtkazishni belgiladi.

Men kasalmanmi? (ruhiy holatlarga nazar)

Hozirda jahondagi har to‘rt kishidan bittasi o‘z hayoti mobaynida turli ruhiy muammolarga yuz tutmoqda.

Xalqaro tashkilotlar atigi bir necha yildan keyin ruhiy kasalliklar sog‘liq tizimi uchun eng yirik muammoga aylanishini bashorat qilishgan.

Bunga sabab nima? Insonlar tobora ko‘proq ruhiy kasalliklarga chalinmoqdalarmi, yo-da tibbiyot ularning ko‘proq turini aniqlab, kasallik sifatida tan ola boshladimi?

Nyu Yorkdagi One World Counselling psixologik yordam markazi mutaxasisi Gulshoda Osterga ko‘ra, yaqin orada ruhiy muammolar hozirda eng ko‘p tarqalgan, deya hisoblanadigan yurak hastaliklaridan so‘ng ikkinchi o‘ringa chiqishi haqidagi bashoratlarga qo‘shiladi.

Statistik ma‘lumotlarga ko‘ra, hozirda o‘rtacha har 4 insondan bittasi ruhiy muammoga yuza tutadi. Bu holat keng tarqalganligiga qaramay, unga chalinganlarni kamsitish yoda ularga yovqarash hanuz saqlanib qolgan. Tushkunlikka tushganlar «zaif inson» sifatida ko‘riladi.

Insonlar tobora ko‘p chalinayotgan ruhiy holatlar orasida esa hozirda eng ko‘p tarqalayotgani — depressiya, ruhiy tushkunlik. Inson borki, hayotida kayfiyati tushib, qayg‘uga botgan vaqtlari bo‘ladi. Lekin shifokorlar bong urayotgan depressiya bilan shunchaki qayg‘uga botish orasida farq nima va qanday aniqlanadi?

Ruhiy vaziyat qachon muammoga aylanadi?

O‘z hayoti mobaynida har qanday inson ba‘zi hodisalarga javoban qayg‘uga tushishi normal holat. Lekin qayg‘uli ruhiyat saloamtlik muammosiga aylangan vaqti ham bo‘ladi.

Klinik ruhiy tushkunlik — depressiya nima?

Inson normal holatda hayotning past-balandliklariga bardosh berib, o‘zi va yaqinlari g‘amini yeyishni davom ettiradigan, o‘z mavjud potentsiallaridan foydalanish va jamiyatga foyda keltira oladigan vaziyatda bo‘ladi.

Читайте также:  Алкогольный делирий (белочка) – формы и стадии страшного заболевания

Har qanday inson qayg‘uga botgan yo-da asabiylashish holatini boshdan kechiradi. Lekin bu alomatlarning ruhiy kasallikka aylanganligining dastlabki belgisi — bu holatning uzoq, mutassil davom etishi va turtki sifatida biron hodisa yuz bermagan vaqtda ham ro‘y berishidir.

Bu alomatlar shaxsning kundalik hayotiga salbiy ta‘sir ko‘rsatadigan darajaga yetgan vaqti jiddiy psixologik yoda ruhiy muammoga aylangan hisoblanadi.

Masalan, klinik tushkunlikka duchor bo‘lgan odam o‘ta chuqur va uzoq muddatli qayg‘uga tushadi, odamovi bo‘lib, g‘ayratdan qoladi.

Odatda bu alomatlar asta-sekinlik bilan bir necha hafta yo-da oylab rivojlanib keladi, lekin ba‘zida birdaniga shiddat bilan paydo bo‘lishi ham mumkin.

Klinik ruhiy tushkunlik muammosi bilan samarali yo‘lda kurashish uchun ular klassifikatsiya qilinadi. Kasallik asosan ikki keng guruhga bo‘linadi — asabiy va psixologik.

Asabiy guruhga inson normal holatining anchayin sezilarli turlari kiradi, masalan depressiya, kuchli mutassil xavotir yo-da biron harakatni qayta-qayta qilaverish. (masalan, qo‘lni qayta-qayta yuvaverish, hamma narsaning hamisha o‘z o‘rnida bo‘lishiga intilish kabi). Bu kabi alomatlarni o‘z hayoti mobaynida taxminan har 10 kishidan bittasi boshdan kechiradi.

Psixologik turdagi tushkunlikni esa taxminan har 100 kishidan biri boshdan kechirib, ular shaxsning voqelikni qabul qilishi, va shu asosda fikrlashi, qarorlar qabul qilishiga ta‘sir ko‘rsatadi. Ularga shizofreniya va bipolyar kasalliklari kiradi.

Ruhiy kasalliklar keng tarqalgan bo‘lsa ham, ko‘plar undan halos bo‘la oladilar yo-da u bilan qanday yashash yo‘llarini o‘rganadilar.

Ruhiy tushkunlikni nima keltirib chiqaradi?

Ruhiy tushkunlik, depressiyani aynan nima keltirib chiqarishi noma‘lum. Ammo jismoniy, psixologik va atrof-yaqindagi holatlar birgalikda omil bo‘lishi aytiladi.

Ko‘plab ruhiy kasalliklar avlodlar osha qaytalagani uchun irsiy bog‘liqlik bor degan taxminlar ham bor.

Mutaxassilarning ishonishlaricha, aksar ruhiy kasalliklar bir qator genlardagi o‘zgarishlarga bog‘liqdir va bu kabi genga ega bo‘lganlar ruhiy kasallikka chalinishga moyil bo‘ladilar. Ammo bu genning o‘zi kasallikni keltirib chiqarmaydi. Demak, inson bu kabi irsiy merosga ega bo‘lishi mumkin lekin bu degani albatta kasallik rivojlanadi deganini anglatmaydi.

Bu kabi genga ega bo‘lgan insonlar qayg‘u-azob, birovdan ajrab qolish, o‘zlariga nisbatan haqorat va tazyiq kabi omillar, yo-da «turtkilar»ga beriluvchanroq bo‘ladilar.

Hayotdagi og‘riqli hodisalar bu kabi beriluvchan shaxslarda kasalikka turtki berishi mumkin. Bu omillarga kasallik, ajrashish, yaqinlardan ajrab qolish, ish joyini yo‘qotish va hokazolar kiradi.

Ruhiy kasallikni qon tekshiruvi yoki shunga o‘xshash tekshiruv bilan aniqlab bo‘lmaydi.

Faqatgina mutaxassis barcha alomatlarni o‘rganib chiqib, uzoq vaqt kuzatuvlardan keyingina tashxis qo‘yishi mumkin.

Ko‘plab ruhiy kasalliklarning alomatlari esa bir-biriga o‘xshash, shu sababli aniq tashxis qo‘yish mushkul ish.

Ba‘zi mutaxassilarga ko‘ra, ruhiy kasalliklarni aniqlashning joriy mavjud usullari o‘ta tibbiy yondoshuvga asoslangan.

Ya‘ni ruhiy tushkunlikni inson tanasidagi bezlar tomonidan ishlab chiqariladigan serotonin moddasining miyadagi yetishmovchiligi keltirib chiqaradi, degan g‘oya bor.

Bu yondoshuv ruhiy kasalliklarni asosan miyadagi kimyoviy o‘zgarishlarga bog‘laydi.

Tanqidchilarga ko‘ra, bu yondoshuv ruhiy kasallikning hissiy omillarini nazardan qochiradi.

Bu yondoshuvdan kelib chiqib hozirda ruhiy tushunlikka uchraganlarga anti-depressant dori-darmonlarni belgilash keng tarqalgan. Bu dorilar esa talaygina noxush oqibatlarni keltirib chiqarishi ma‘lum. Ijobiy natijasi esa ko‘pda savol ostida.

Quyida Gulshoda Oster va boshqa ruhshunos mutaxassislarning tushkunlik va unga qarshi kurashish xususidagi maslahatlarini tinglang.

Ссылка на основную публикацию
Шалфей лекарственный при ангине, простуде и кашле народные рецепты
Как лечить фарингит в домашних условиях народными средствами Воспалительные процессы, проходящие в слизистой оболочке глотки, обозначаются медицинским термином «фарингит» (от...
Что такое физраствор Польза физиологического раствора при ингаляциях
Физраствор для ингаляций в небулайзере В последние годы в пульмонологии набирает популярность сравнительно новый вид лечения бронхолегочных больных, использующий современные...
Что такое шизофрения и как она проявляется причины
Как начинается шизофрения и почему ее так легко не заметить? Николай Вороновский подготовил важнейший материал, который может спасти вас или...
Шалфей при беременности можно ли применять внутрь, для полоскания и ингаляций
Как принимать шалфей при беременности Можно ли употреблять шалфей при беременности Шалфей при планировании беременности Как принимать таблетки для рассасывания...
Adblock detector